Malawi

Powolny wzrost gospodarczy i wysoka inflacja przyczyniają się do utrzymywania się ubóstwa

Przewiduje się, że wzrost gospodarczy w latach 2026 i 2027 pozostanie niewystarczający. Wzrost liczby ludności będzie nadal przewyższał tempo wzrostu gospodarczego (+2,6%), co jeszcze bardziej pogłębi spadek dochodu na mieszkańca. Gospodarka jest w dużym stopniu uzależniona od rolnictwa, które zatrudnia prawie 60% siły roboczej, generuje około jednej czwartej PKB i zapewnia 80% przychodów z eksportu. Sektor ten, oparty głównie na uprawach deszczowych, charakteryzujący się niską wydajnością i słabą dywersyfikacją (tytoń, kukurydza, herbata), jest podatny na częste ekstremalne zjawiska pogodowe. Oczekuje się, że produkcja rolna odnotuje ożywienie (+2,5% w 2026 r.) po dwóch latach suszy, po których od stycznia 2026 r. w regionie centralnym wystąpiły powodzie. Jednak rosnące ceny nawozów mogą negatywnie wpłynąć na wielkość produkcji w 2027 r. Działalność górnicza ulegnie niewielkiemu rozszerzeniu wraz z ponownym uruchomieniem kopalni uranu Kayelekera (zamkniętej od 2013 r.) w grudniu 2025 r. oraz stopniowym uruchamianiem kopalni Kangankunde (metale ziem rzadkich) i Kanyika (niob) do 2028 r. Wszystkie trzy kopalnie będą eksploatowane przez firmy australijskie. Niemniej jednak udział górnictwa w PKB (1%) pozostanie strukturalnie ograniczony, pomimo ambitnych długoterminowych celów rządu (12% do 2063 r.). Wyzwania stojące przed sektorem produkcyjnym (11% PKB) będą się utrzymywać. Sektor usług (54% PKB), w tym handel, transport, telekomunikacja i nieruchomości, odnotuje jedynie umiarkowany wzrost, ponieważ gospodarstwa domowe – które stanowią znaczną część popytu – znajdują się pod znaczną presją. Znaczna część ludności będzie nadal borykać się z brakiem bezpieczeństwa żywnościowego i ubóstwem (76% ludności żyje za mniej niż 3 USD dziennie), a stopa bezrobocia pozostanie wysoka (19,7%). Dostęp do energii elektrycznej nadal jest utrudniony przez słabo rozwiniętą sieć energetyczną w stosunku do zainstalowanej mocy. W perspektywie średnioterminowej projekt elektrowni wodnej z magazynem energii Mpatamanga (MHSP) – elektrownia o mocy 301 MW, która wciąż znajduje się w fazie finansowania – mógłby wesprzeć wzrost gospodarczy poprzez wzmocnienie sieci energetycznej.

Galopująca inflacja spowolniła w drugiej połowie 2025 r. wraz ze spadkiem cen żywności, do czego przyczyniły się duże międzynarodowe darowizny kukurydzy. Tendencja ta może się jednak odwrócić wraz ze wzrostem cen paliw, które są całkowicie uzależnione od importu. Ceny paliw na stacjach benzynowych są regulowane od 2024 r., jednak Malawi Energy Regulatory Authority (MERA) ogłosiła w kwietniu 2026 r. 35-procentową podwyżkę cen oleju napędowego, po wcześniejszym wzroście w styczniu. Ponadto monetyzacja deficytu budżetowego będzie nadal napędzać presję inflacyjną. Wreszcie słabe rezerwy walutowe mogą doprowadzić zarówno do ograniczenia importu, jak i wymusić dewaluację, co spowodowałoby wzrost kosztów importu. W praktyce od 2024 r. utrzymywany jest kurs sztywny względem dolara amerykańskiego, jednak znaczna część transakcji walutowych i importu odbywa się na rynku równoległym, gdzie kurs walutowy jest dwa do trzech razy niższy. W rezultacie stopniowe obniżki stóp procentowych rozpoczęte w marcu 2026 r. (-200 punktów bazowych, do 24%) mogą zostać wstrzymane przez bank centralny (RBM). Polityka pieniężna pozostaje zarówno nieskuteczna – ze względu na ograniczone pośrednictwo finansowe – jak i akomodacyjna, co ma na celu ograniczenie kosztów krajowego zadłużenia rządu.

Niepewna sytuacja finansowa

Aby zaradzić niedawnym wstrząsom klimatycznym, skutkom inflacyjnym wojny na Ukrainie oraz pandemii, Malawi wdrożyło ekspansywną politykę fiskalną, która pogłębiła obciążenie długiem. Deficyt budżetowy Malawi (jako procent PKB) od 2022 r. plasuje się średnio na drugim miejscu wśród krajów Afryki Subsaharyjskiej. Oczekuje się, że ulegnie on nieznacznemu zmniejszeniu po szczególnie wysokim deficycie w roku budżetowym 2025–2026, spowodowanym sytuacją wyborczą. Budżet na rok budżetowy 2026–2027 przewiduje stabilne wydatki w ujęciu realnym (32% PKB) oraz 14-procentowy wzrost dochodów, wspierany wyższymi wpływami z podatków i ożywieniem pomocy międzynarodowej. Jednak skala tego wzrostu wydaje się niemożliwa do osiągnięcia, biorąc pod uwagę ostatnie trendy w zakresie dochodów (średnio +0,5 punktu procentowego PKB rocznie). Możliwości ograniczenia wydatków pozostają ograniczone przez obsługę zadłużenia (43% dochodów), w dużej mierze krajowego, a także przez zobowiązania ustawowe (wynagrodzenia, emerytury). W rezultacie w roku budżetowym 2025–2026 jedynie 6% dochodów krajowych stanowiły środki dyspozycyjne. Sektor rolniczy będzie nadal otrzymywał znaczną część środków budżetowych (6,6% wydatków w roku budżetowym 2025–2026), zwłaszcza w ramach programu dopłat do nawozów oraz Programu Przystępnych Środków Produkcyjnych (AIP), którego koszt ma znacznie wzrosnąć (0,7% PKB w roku budżetowym 2025–2026). Zwiększona decentralizacja inwestycji infrastrukturalnych (33% wydatków kapitałowych jest obecnie zarządzanych na szczeblu lokalnym za pośrednictwem Funduszu Rozwoju Okręgów Wyborczych (CDF), w porównaniu z 3% w roku budżetowym 2025–2026) może przyczynić się do poprawy stanu sieci drogowej i energetycznej. Jednak słaby nadzór nad CDF w ostatnich latach wskazuje na ryzyko nieefektywnego wykorzystania środków lokalnych. Zewnętrzne wsparcie budżetowe (20% dochodów, 4% PKB), pochodzące głównie z Banku Światowego, pozostanie kluczowe. Pomoc pozabudżetowa ze strony USA i UE, która w 2024 r. stanowiła 9% PKB, zmniejszyła się w 2025 r. w następstwie likwidacji USAID oraz anulowania przez Millennium Challenge Corporation programu wsparcia infrastruktury o wartości 350 mln USD. Część pomocy w dziedzinie zdrowia została jednak przywrócona w styczniu 2026 r. w ramach „Porozumienia w sprawie globalnej strategii zdrowotnej America First”, które zapewni 792 mln USD w ciągu pięciu lat. Negocjacje z MFW w sprawie nowego programu finansowania utknęły w martwym punkcie. Deficyt jest finansowany poprzez emisję krótkoterminowych papierów wartościowych na rzecz krajowego sektora finansowego, których znaczna część jest nabywana przez RBM.

Rachunek bieżący wykazuje głęboki deficyt, odzwierciedlający strukturalną nierównowagę handlową wynikającą z bardzo wąskiej bazy eksportowej skoncentrowanej w sektorach o niskiej wartości dodanej, a także silnej zależności od importu. W rezultacie rezerwy walutowe są wyjątkowo niskie (w marcu 2026 r. RBM dysponował rezerwami pokrywającymi 0,4 miesiąca importu, a cała gospodarka – 2,3 miesiąca). Niedobór waluty zagranicznej hamuje import. W kwietniu 2026 r. sprzedano część rezerw złota kraju, aby zaradzić poważnym niedoborom paliw. Oczekuje się, że w 2026 r. deficyt na rachunku bieżącym wzrośnie, napędzany wyższymi cenami produktów naftowych (16% importu) i nawozów (6%). Wzrost eksportu zapewni częściową kompensację, wspierany przez tytoń (55% eksportu) oraz obiecujące zbiory (prognozowany wzrost o 13% rok do roku na rok 2026 według Komisji Tytoniowej). Pomimo zakazu eksportu surowców mineralnych obowiązującego od października 2025 r. sektor wydobywczy powinien wnieść pozytywny wkład do bilansu handlowego, dzięki zwolnieniu przyznanemu kopalni Kayelekera, która eksportuje przetworzony uran (żółty proszek). Oczekuje się, że deficyt w sektorze usług (5% PKB) oraz przekazy pieniężne (3,8% PKB w 2024 r.) pozostaną na stabilnym poziomie. Finansowanie opiera się na pomocy związanej z konkretnymi projektami oraz wsparciu budżetowym.

Oczekuje się, że obciążenie związane z bardzo dużym długiem publicznym Malawi będzie nadal rosło w 2026 r. Jego część krajowa stanowi około 60% całości i rośnie. Malawi nie wywiązało się ze swoich zobowiązań wobec zagranicznych wierzycieli komercyjnych, przede wszystkim Banku Handlu i Rozwoju (TDB) oraz Afrykańskiego Banku Eksportowo-Importowego (Afreximbank). W związku z tym kraj ten w coraz większym stopniu zwraca się o pożyczki na krajowy rynek bankowy, pomimo bardzo wysokich stóp procentowych (średnio około 6% realnej stopy zwrotu przy trzyletnim terminie zapadalności), lub też do banku centralnego, który posiada 30% długu krajowego. Dług zagraniczny jest natomiast w dużej mierze preferencyjny, a 70% należy do wierzycieli wielostronnych, głównie Banku Światowego, ale także MFW i AfDB. Po częściowej restrukturyzacji w 2024 r. w ramach umów z Chinami i Kuwejtem kwota długu dwustronnego jest obecnie niska (8% długu zagranicznego) i dotyczy głównie chińskiego banku Exim Bank. Trwają negocjacje w sprawie restrukturyzacji zagranicznego długu handlowego, ale postępy są powolne. Ryzyko kolejnego niewywiązania się z zobowiązań jest wysokie.

Transformacja polityczna w obliczu pilnych potrzeb reform

W wyborach powszechnych we wrześniu 2025 r. zwyciężył w pierwszej turze były prezydent Peter Mutharika (2014–2020), który zdobył 57% głosów, pokonując urzędującego prezydenta Lazarusa Chakwerę, w wyborach charakteryzujących się wyższą frekwencją wyborczą (76%). Chociaż przed głosowaniem miały miejsce znaczące protesty, ogłoszenie wyników spotkało się ze stosunkowo pokojową reakcją. Nowa administracja znajduje się jednak w niestabilnej sytuacji i ma do czynienia z rozdrobnionym parlamentem, w którym nie dysponuje bezwzględną większością. Rządząca Demokratyczna Partia Postępowa (DPP) zdobyła 99 z 229 mandatów. Aby uchwalić niektóre ustawy, musi polegać na doraźnych sojuszach z posłami niezależnymi. Partia Kongresowa Malawi (MCP), na czele której stoi Lazarus Chakwera i która jest obecnie główną siłą opozycyjną, zdobyła 52 mandaty. Wzrost popularności kandydatów niezależnych odzwierciedla rosnące niezadowolenie z obu tradycyjnych partii, wynikające z niepewnej sytuacji gospodarczej i braku poprawy. Wprowadzenie przez pana Mutharikę niepopularnych zaleceń MFW, które utorowałyby drogę do porozumienia finansowego, wydaje się mało prawdopodobne w perspektywie średnioterminowej, biorąc pod uwagę burzliwą sytuację społeczną.

Lilongwe utrzymuje serdeczne stosunki zarówno ze Stanami Zjednoczonymi, jak i Unią Europejską oraz z Chinami, a poszukiwanie wsparcia finansowego i humanitarnego pozostaje głównym celem malawijskiej dyplomacji. Na poziomie regionalnym Malawi jest członkiem Południowoafrykańskiej Unii Celnej (SACU). Kraj ten realizuje projekty ze swoimi sąsiadami – Mozambikiem i Zambią. Mozambik wydzierżawi Malawi część swojego portu w Nacala, poprawiając w ten sposób połączenia regionalne i zapewniając mu dostęp do morza. Oczekuje się również, że w 2026 r. zostanie ukończony projekt połączenia energetycznego między Mozambikiem a Malawi (MOMA). Natomiast z Tanzanią trwa długotrwały spór graniczny dotyczący wytyczenia granicy jeziora Nyasa, choć napięcia są minimalne.

Ostatnia aktualizacja: czerwiec 2026 r.