Zambia

Ożywienie wzrostu gospodarczego dzięki inwestycjom i eksportowi

Oczekuje się, że w 2025 r. nastąpi silne ożywienie wzrostu gospodarczego po suszy, która poważnie wpłynęła na funkcjonowanie elektrowni wodnych i produkcję rolną, a także na produkcję przemysłową (nawozy, produkty rolno-spożywcze, elementy na bazie miedzi itp.), która w coraz większym stopniu przyczynia się do przychodów z eksportu. Przychody z eksportu rosną, napędzane wysokimi cenami miedzi (stanowiącej 40% całości) oraz zwiększonymi wolumenami wydobycia dzięki otwarciu nowych kopalń lub rozbudowie istniejących, finansowanych z nowych bezpośrednich inwestycji zagranicznych (BIZ).

Oprócz sektora miedzi inwestycje będą koncentrować się na rozbudowie sieci elektroenergetycznej zarówno w kraju, jak i na połączeniu z Tanzanią, rozwoju elektrowni słonecznych i wodnych – przy czym największym projektem jest zapora w wąwozie Batoka na rzece Zambezi, na granicy z Zimbabwe – oraz w transporcie, poprzez budowę korytarzy kolejowych mających na celu otwarcie kraju, na wschodzie z TAZARA, która połączy Zambię z portem Dar Es Salem (Tanzania), oraz na zachodzie z korytarzem Lobito (w Angoli), który będzie przebiegał przez Demokratyczną Republikę Konga (DRK). Krajowe projekty drogowe łączące główne miasta kraju, wspierane przez partnerstwa publiczno-prywatne, nabiorą tempa w 2026 r. i mają zostać ukończone w następnym roku. Sektor produkcyjny również nie pozostaje w tyle: realizowane są ogromne inwestycje w strefach ekonomicznych i parkach przemysłowych, skoncentrowane na produkcji materiałów budowlanych, stali, produktów rolno-spożywczych, komponentów elektrycznych, akumulatorów i tekstyliów.

Wreszcie oczekuje się, że w 2026 r. konsumpcja prywatna ulegnie dalszemu przyspieszeniu dzięki rosnącemu napływowi turystów przyciąganych przez Wodospad Wiktorii i parki narodowe, ale przede wszystkim dzięki zmniejszeniu presji na ceny towarów importowanych (zwłaszcza paliw) oraz żywności. Te bardziej sprzyjające warunki wynikają z niższych cen światowych, restrykcyjnej polityki pieniężnej, umocnienia kwachy względem dolara w wyniku poprawy zaufania inwestorów oraz napływu netto waluty zagranicznej z bezpośrednich inwestycji zagranicznych, wpływów z eksportu i wypłat z MFW.

Widać już wyjście z kryzysu zadłużenia

Po gwałtownym narastaniu zadłużenia w latach 2010. spowodowanym bardzo wysokimi deficytami budżetowymi oraz dużymi projektami infrastrukturalnymi finansowanymi z euroobligacji (o łącznej wartości 3 mld USD) i pożyczek dwustronnych, głównie z Chin, dług publiczny osiągnął w 2020 r. poziom około 35 mld USD (w tym prawie 30 mld USD długu zagranicznego). Nie będąc w stanie obsłużyć długu stanowiącego ponad 50% dochodów publicznych, Zambia była pierwszym krajem afrykańskim, który ogłosił niewypłacalność podczas pandemii Covid-19. Proces restrukturyzacji, przeprowadzony w ramach wspólnych zasad G20, doprowadził do zawarcia porozumienia z oficjalnymi wierzycielami dwustronnymi (przesunięcie terminów spłat na okres ponad 20 lat, obniżenie stóp procentowych do 1–2,5% oraz 3-letni okres karencji) oraz porozumienia z posiadaczami euroobligacji w 2024 r. Jednocześnie program Extended Credit Facility (ECF) MFW wspierał stabilizację makroekonomiczną i reformy strukturalne, a jego obowiązywanie zostało przedłużone o trzy miesiące do 30 stycznia 2026 r.

W 2025 r., pomimo znacznej nadwyżki pierwotnej, ogólny deficyt publiczny wzrośnie i odbiegać będzie od celu wyznaczonego na początku roku ze względu na wzrost wydatków nadzwyczajnych na uregulowanie zaległości z tytułu zakupów paliw i programu rolnego, a także odsetek należnych od zrestrukturyzowanego długu zagranicznego. W 2026 r. oczekuje się zmniejszenia deficytu: dochody podatkowe wzrosną dzięki wyższym wpływom z górnictwa, stopniowemu znoszeniu połowy zwolnień dotyczących importowanych wyrobów przemysłowych, wyższym akcyzom na napoje alkoholowe i bezalkoholowe, podwyżkom opłat administracyjnych oraz podatków od przepływów kapitałowych i posiadania broni palnej. Poprawa jakości usług w zakresie zdrowia publicznego i edukacji oraz organizacja wyborów prezydenckich w 2026 r. doprowadzą do wzrostu wydatków, który jednak będzie mniejszy niż wzrost dochodów. To, w połączeniu z umocnieniem się kwachy względem dolara, spowoduje gwałtowny spadek wskaźnika zadłużenia do PKB. Na koniec września 2025 r. dwie trzecie długu kraju znajdowało się w rękach wierzycieli zagranicznych i było denominowane w walucie obcej: 17% należało do wierzycieli wielostronnych, 22% do wierzycieli dwustronnych (Chiny, Klub Paryski, Arabia Saudyjska i Indie), a 20% do prywatnych podmiotów finansowych. Wciąż trwają negocjacje z Afreximbankiem i TDB, których status wierzycieli uprzywilejowanych jest kwestionowany przez Zambię, ponieważ przedmiotowe pożyczki zostały zaciągnięte na warunkach rynkowych, które czasami były bardzo wysokie.

Wreszcie oczekuje się, że rachunek bieżący powróci do nadwyżki w 2025 r. i utrzyma ją w 2026 r., przy czym nadwyżka ta będzie większa dzięki wzrostowi eksportu. Rachunek kapitałowy i finansowy jest zrównoważony: napływ walut obcych związany z bezpośrednimi inwestycjami zagranicznymi (Kanada, Australia, Wielka Brytania, Chiny i Stany Zjednoczone) jest równoważony przez spłatę euroobligacji i innych kredytów komercyjnych. Nadwyżka na rachunku bieżącym przekłada się zatem na wzrost rezerw walutowych, nieco powyżej wartości docelowej wynoszącej cztery miesiące importu.

Liberalizacja gospodarcza i zbliżenie z Zachodem

Oczekuje się, że prezydent Hichilema, sprawujący władzę od 2021 r., wygra wybory w sierpniu 2026 r., podczas gdy Front Patriotyczny (centroprawica) – główna partia opozycyjna, która rządziła w latach 2011–2021 – nadal spotyka się z krytyką za niegospodarność w zarządzaniu finansami publicznymi, co doprowadziło kraj do niewypłacalności w czasie kryzysu związanego z Covid. Jednak zwycięstwo partii rządzącej (UPND, centroprawica) może być mniej zdecydowane niż w ostatnich wyborach, pomimo solidnych wyników gospodarczych, perspektywy zakończenia kryzysu oraz wizerunku prezydenta jako osoby uczciwej. Jego reputację nadszarpnęły arbitralne aresztowania dziennikarzy i przeciwników politycznych, a także brak inkluzywności wzrostu gospodarczego, który nie przyczynił się do znaczącego zmniejszenia bezrobocia i ubóstwa ani do poprawy warunków życia osób znajdujących się w najtrudniejszej sytuacji w kraju.

Hakainde Hichilema opowiada się za polityką otwartości gospodarczej, która przyczynia się do poprawy klimatu biznesowego i przyciąga więcej bezpośrednich inwestycji zagranicznych, zwłaszcza w sektorach górniczym, energetycznym i rolniczym. To pro-rynkowe stanowisko zbliżyło Zambię do Unii Europejskiej i Stanów Zjednoczonych, które popierają te reformy oraz restrukturyzację zadłużenia. Jednocześnie kraj utrzymuje bliskie stosunki z Chinami, które od czasu uzyskania niepodległości są długoletnim partnerem i odgrywają kluczową rolę w finansowaniu infrastruktury oraz rozwoju przemysłowym.

Zambia prowadzi aktywną politykę regionalną opartą na członkostwie w kluczowych organizacjach afrykańskich oraz pozytywnych stosunkach z sąsiadami. Jest członkiem Południowoafrykańskiej Wspólnoty Rozwoju (SADC), która obejmuje 16 krajów i ma na celu promowanie współpracy gospodarczej, stabilności politycznej oraz bezpieczeństwa regionalnego. Należy również do COMESA (Wspólnego Rynku Afryki Wschodniej i Południowej), który promuje swobodny przepływ towarów, usług i kapitału między państwami członkowskimi, oraz uczestniczy w Afrykańskiej Kontynentalnej Strefie Wolnego Handlu (AfCFTA) – flagowym projekcie Unii Afrykańskiej mającym na celu stworzenie jednolitego rynku towarów i usług na całym kontynencie. Na poziomie dwustronnym Zambia utrzymuje bliskie stosunki z Demokratyczną Republiką Konga w zakresie bezpieczeństwa i handlu surowcami górniczymi, z Tanzanią w zakresie projektów energetycznych i logistycznych, a także z Zimbabwe – pomimo pewnych napięć politycznych spowodowanych zbliżeniem Zambii do Stanów Zjednoczonych, w przeciwieństwie do preferencji Zimbabwe wobec Rosji. Stosunki z Malawi, Angolą i Mozambikiem pozostają stabilne i koncentrują się na handlu transgranicznym oraz infrastrukturze.

Ostatnia aktualizacja: październik 2025 r.