Zambia

Ożywienie wzrostu gospodarczego dzięki inwestycjom i eksportowi

Oczekuje się, że w 2025 r. nastąpi silne ożywienie wzrostu gospodarczego po suszy, która poważnie wpłynęła na funkcjonowanie elektrowni wodnych i produkcję rolną, a także na towary przemysłowe (nawozy, produkty rolno-spożywcze, elementy na bazie miedzi itp.), które w coraz większym stopniu przyczyniają się do przychodów z eksportu. Przychody z eksportu rosną, napędzane wysokimi cenami miedzi (stanowiącej 40% całkowitej wartości) oraz zwiększonymi wolumenami wydobycia dzięki otwarciu nowych kopalń lub rozbudowie istniejących, finansowanych z nowych bezpośrednich inwestycji zagranicznych (FDI).

Oprócz sektora miedzi inwestycje będą koncentrować się na rozbudowie sieci elektroenergetycznej zarówno w kraju, jak i na połączeniu z Tanzanią, rozwoju elektrowni słonecznych i wodnych – przy czym największym projektem jest zapora w wąwozie Batoka na rzece Zambezi, na granicy z Zimbabwe – oraz w transporcie, poprzez budowę korytarzy kolejowych mających na celu otwarcie kraju, na wschodzie poprzez TAZARA, która połączy Zambię z portem Dar Es Salem (Tanzania), oraz na zachodzie poprzez korytarz Lobito (w Angoli), który będzie przebiegał przez Demokratyczną Republikę Konga (DRK). Krajowe projekty drogowe łączące główne miasta kraju, wspierane przez partnerstwa publiczno-prywatne, nabiorą tempa w 2026 r. i mają zostać ukończone w następnym roku. Sektor produkcyjny nie pozostaje w tyle: realizowane są ogromne inwestycje w strefach ekonomicznych i parkach przemysłowych, skoncentrowane na produkcji materiałów budowlanych, stali, produktów rolno-spożywczych, komponentów elektrycznych, akumulatorów i tekstyliów.

Wreszcie oczekuje się, że w 2026 r. konsumpcja prywatna ulegnie dalszemu przyspieszeniu dzięki rosnącemu napływowi turystów przyciąganych przez Wodospad Wiktorii i parki narodowe, ale przede wszystkim dzięki złagodzeniu presji na ceny towarów importowanych (zwłaszcza paliw) oraz żywności. Te bardziej sprzyjające warunki wynikają z niższych cen światowych, restrykcyjnej polityki pieniężnej, umocnienia kwachy względem dolara w wyniku wzrostu zaufania inwestorów oraz napływu netto waluty zagranicznej z bezpośrednich inwestycji zagranicznych, wpływów z eksportu i wypłat z MFW.

Widać już wyjście z kryzysu zadłużenia

Po gwałtownym narastaniu zadłużenia w latach 2010. spowodowanym bardzo wysokimi deficytami budżetowymi oraz dużymi projektami infrastrukturalnymi finansowanymi z euroobligacji (o łącznej wartości 3 mld USD) i pożyczek dwustronnych, głównie z Chin, dług publiczny osiągnął w 2020 r. poziom około 35 mld USD (w tym prawie 30 mld USD długu zagranicznego). Nie będąc w stanie obsłużyć długu stanowiącego ponad 50% dochodów publicznych, Zambia była pierwszym krajem afrykańskim, który ogłosił niewypłacalność podczas pandemii Covid-19. Proces restrukturyzacji, przeprowadzony w ramach wspólnych zasad G20, doprowadził do zawarcia porozumienia z oficjalnymi wierzycielami dwustronnymi (przesunięcie terminów spłat na okres ponad 20 lat, obniżenie stóp procentowych do 1–2,5% oraz 3-letni okres karencji) oraz porozumienia z posiadaczami euroobligacji w 2024 r. Jednocześnie program Extended Credit Facility (ECF) MFW wspierał stabilizację makroekonomiczną i reformy strukturalne, a jego obowiązywanie przedłużono o trzy miesiące do 30 stycznia 2026 r.

W 2025 r., pomimo komfortowej nadwyżki pierwotnej, ogólny deficyt publiczny wzrośnie i odbiegać będzie od celu wyznaczonego na początku roku ze względu na wzrost wydatków nadzwyczajnych na uregulowanie zaległości z tytułu zakupu paliw i programu rolnego, a także odsetek należnych od zrestrukturyzowanego długu zagranicznego. W 2026 r. oczekuje się zmniejszenia deficytu: dochody podatkowe wzrosną dzięki wyższym przychodom z górnictwa, stopniowemu wycofywaniu połowy zwolnień dotyczących importowanych wyrobów przemysłowych, wyższym akcyzom na napoje alkoholowe i bezalkoholowe, podwyżkom opłat administracyjnych oraz podatków od przepływów kapitałowych i posiadania broni palnej. Poprawa jakości usług w zakresie zdrowia publicznego i edukacji oraz organizacja wyborów prezydenckich w 2026 r. spowodują wzrost wydatków, który jednak będzie mniejszy niż wzrost dochodów. W połączeniu z umocnieniem się kwachy względem dolara spowoduje to gwałtowny spadek wskaźnika zadłużenia do PKB. Na koniec września 2025 r. dwie trzecie długu kraju znajdowało się w rękach wierzycieli zagranicznych i było denominowane w walucie obcej: 17% należało do wierzycieli wielostronnych, 22% do wierzycieli dwustronnych (Chiny, Klub Paryski, Arabia Saudyjska i Indie), a 20% do prywatnych podmiotów finansowych. Wciąż trwają negocjacje z Afreximbankiem i TDB, których status wierzycieli uprzywilejowanych jest kwestionowany przez Zambię, ponieważ przedmiotowe pożyczki zostały zaciągnięte na warunkach rynkowych, które czasami były bardzo wysokie.

Wreszcie oczekuje się, że rachunek bieżący powróci do nadwyżki w 2025 r. i utrzyma ją w 2026 r., przy czym nadwyżka ta będzie większa dzięki wzrostowi eksportu. Rachunek kapitałowy i finansowy jest zrównoważony: napływ walut obcych związany z bezpośrednimi inwestycjami zagranicznymi (Kanada, Australia, Wielka Brytania, Chiny i Stany Zjednoczone) jest równoważony przez spłatę euroobligacji i innych kredytów komercyjnych. Nadwyżka na rachunku bieżącym przekłada się zatem na wzrost rezerw walutowych, nieco powyżej wartości docelowej wynoszącej cztery miesiące importu.

Liberalizacja gospodarcza i zbliżenie z Zachodem

Prezydent Hichilema, sprawujący władzę od 2021 r., ma szansę wygrać wybory w sierpniu 2026 r., podczas gdy Front Patriotyczny (centroprawica) – główna partia opozycyjna, która rządziła w latach 2011–2021 – nadal spotyka się z krytyką za niegospodarność w zarządzaniu finansami publicznymi, co doprowadziło kraj do niewypłacalności w czasie kryzysu związanego z Covid. Jednak zwycięstwo partii rządzącej (UPND, centroprawica) może być mniej zdecydowane niż w ostatnich wyborach, pomimo solidnych wyników gospodarczych, perspektywy zakończenia kryzysu oraz wizerunku prezydenta jako osoby uczciwej. Jego reputację nadszarpnęły arbitralne aresztowania dziennikarzy i przeciwników politycznych, a także brak inkluzywności wzrostu gospodarczego, który nie zdołał znacząco zmniejszyć bezrobocia i ubóstwa ani poprawić warunków życia osób znajdujących się w najtrudniejszej sytuacji w kraju.

Hakainde Hichilema opowiada się za polityką otwartości gospodarczej, która przyczynia się do poprawy klimatu biznesowego i przyciąga więcej bezpośrednich inwestycji zagranicznych, zwłaszcza w sektorach górniczym, energetycznym i rolniczym. To pro-rynkowe stanowisko zbliżyło Zambię do Unii Europejskiej i Stanów Zjednoczonych, które popierają te reformy oraz restrukturyzację zadłużenia. Jednocześnie kraj utrzymuje bliskie stosunki z Chinami, które są długoletnim partnerem od czasu uzyskania niepodległości i odgrywają kluczową rolę w finansowaniu infrastruktury oraz rozwoju przemysłowym.

Zambia prowadzi aktywną politykę regionalną opartą na członkostwie w kluczowych organizacjach afrykańskich oraz pozytywnych stosunkach z sąsiadami. Jest członkiem Południowoafrykańskiej Wspólnoty Rozwoju (SADC), która obejmuje 16 krajów i ma na celu promowanie współpracy gospodarczej, stabilności politycznej oraz bezpieczeństwa regionalnego. Należy również do COMESA (Wspólnego Rynku Afryki Wschodniej i Południowej), który promuje swobodny przepływ towarów, usług i kapitału między państwami członkowskimi, oraz uczestniczy w Afrykańskiej Kontynentalnej Strefie Wolnego Handlu (AfCFTA) – flagowym projekcie Unii Afrykańskiej mającym na celu stworzenie jednolitego rynku towarów i usług na całym kontynencie. Na poziomie dwustronnym Zambia utrzymuje bliskie stosunki z Demokratyczną Republiką Konga w zakresie bezpieczeństwa i handlu surowcami górniczymi, z Tanzanią w zakresie projektów energetycznych i logistycznych, a także z Zimbabwe – pomimo pewnych napięć politycznych spowodowanych zbliżeniem Zambii do Stanów Zjednoczonych, w przeciwieństwie do preferencji Zimbabwe wobec Rosji. Stosunki z Malawi, Angolą i Mozambikiem pozostają stabilne i koncentrują się na handlu transgranicznym oraz infrastrukturze.

Ostatnia aktualizacja: październik 2025 r.