RPA

Utrzymujące się słabe perspektywy wzrostu gospodarczego

Pomimo zauważalnej poprawy w zakresie dostaw energii elektrycznej od czasu szczytu kryzysu energetycznego w latach 2022–2023 gospodarka Republiki Południowej Afryki nadal tkwi w fazie niskiego wzrostu. Po stronie podaży sektor usług, zwłaszcza finansowy, pozostaje silny i stanowi główny motor wzrostu. Jednak zmienność sytuacji w rolnictwie (stanowiącym zaledwie 2,5% PKB, ale nadal zapewniającym 19% miejsc pracy), w połączeniu z branżami (przemysł przetwórczy i wydobywczy), które nadal borykają się ze słabym popytem krajowym i zagranicznym oraz wyzwaniami logistycznymi (kolej i porty), negatywnie wpływa na aktywność gospodarczą. Ponadto na inwestycje prywatne negatywnie wpływa niepewność gospodarcza i polityczna, a także zmniejszone w porównaniu z poprzednimi latami wydatki przedsiębiorstw na projekty niezależnej produkcji energii elektrycznej.

W 2026 r. tempo wzrostu powinno przyspieszyć, głównie dzięki popytowi krajowemu. Reformy wdrożone w celu rozwiązania problemów strukturalnych kluczowych sieci poprawią ogólną sytuację gospodarczą. Jeśli chodzi o energię elektryczną, Eskom planuje do 2027 r. zwiększyć moce o 8 700 MW poprzez projekty wytwarzania wbudowanego, co powinno skutkować wyższymi nakładami inwestycyjnymi i ustabilizować dostawy. W tym kontekście ograniczenia w dostawach energii elektrycznej jeszcze się nie zakończyły, ponieważ wyższe od oczekiwanych zapotrzebowanie na energię elektryczną, utrata jednostek wytwórczych oraz planowe prace konserwacyjne nadal powodują sporadyczne przerwy w dostawach, choć znacznie rzadziej niż w szczytowym momencie kryzysu. Inwestycje publiczne, choć ograniczone przez niewielką przestrzeń fiskalną, powinny przyczynić się do wzrostu gospodarczego w perspektywie średnioterminowej, ponieważ budżet na lata 2025–2026 przewiduje 1 bilion ZAR (56 mld USD) na wydatki infrastrukturalne i zakup dóbr kapitałowych w ciągu najbliższych trzech lat, przeznaczonych głównie na energetykę, transport i logistykę oraz wodę i kanalizację. Ponieważ inflacja powinna nieznacznie przyspieszyć (głównie z powodu korekty cen regulowanych i opłaty paliwowej), ale w 2026 r. nadal pozostawać poniżej docelowej stopy banku centralnego wynoszącej 4,5%, polityka pieniężna powinna pozostać zasadniczo neutralna, co oznacza stopę repo w przedziale 6,75–7,00 (7,00% na sierpień 2025 r.). Niemniej jednak niższe koszty odsetkowe w porównaniu z poprzednimi latami, w połączeniu z wypłatami z dwufunduszowego systemu emerytalnego oraz stosunkowo niską inflacją, powinny nadal wspierać konsumpcję prywatną.

Sytuacja zewnętrzna pozostaje bardzo trudna i niepewna. Niższy globalny popyt na surowce mineralne będzie miał negatywny wpływ na przemysł wydobywczy. Ponadto Republika Południowej Afryki jest bezpośrednio narażona na skutki podwyżki ceł amerykańskich. Oprócz 30-procentowego cła wzajemnego, które ma wejść w życie 1 sierpnia 2025 r., zastosowano już cła w wysokości 25% na samochody i części samochodowe oraz 50% na stal i aluminium, co bezpośrednio wpływa na południowoafrykański przemysł motoryzacyjny i metalowy. Przemysł motoryzacyjny stanowi około 5% PKB i 18% eksportu. Chociaż Republika Południowej Afryki nadal próbuje wynegocjować z administracją amerykańską zwolnienia z tych ceł, pozytywny wynik jest daleki od pewności, a presja na te sektory w zakresie eksportu prawdopodobnie utrzyma się. W perspektywie średnio- i długoterminowej sytuacja ta może doprowadzić do wzrostu eksportu na inne rynki, w tym do Chin (np. produktów rolnych), które ogłosiły politykę zerowych ceł dla 53 krajów afrykańskich, w tym Republiki Południowej Afryki.

Finanse publiczne obciążone brakiem dochodów

Finanse publiczne Republiki Południowej Afryki pogorszyły się w dwóch poprzednich latach budżetowych pomimo wysiłków konsolidacyjnych i pozostaną pod presją w roku budżetowym 2025–2026. Chociaż celem władz jest zmniejszenie deficytu i ustabilizowanie zadłużenia w perspektywie średnioterminowej (do roku budżetowego 2027–2028), wszelka poprawa będzie następować powoli. Możliwości znacznego ograniczenia wydatków są ograniczone przez presję płacową, koszty obsługi zadłużenia (22% dochodów, 5,6% PKB), wsparcie finansowe dla przedsiębiorstw państwowych oraz konieczność utrzymania kluczowych sieci infrastruktury. Jednocześnie zdolność gospodarki do generowania dodatkowych dochodów jest niewielka. Wynika to z powolnego wzrostu gospodarczego i niższych cen surowców, a także z ograniczonego pola manewru w zakresie podnoszenia podatków, ponieważ stawki podatku dochodowego od osób fizycznych (45% w najwyższym przedziale) i podatku dochodowego od osób prawnych (27%) w RPA należą już do najwyższych wśród gospodarek wschodzących. Początkowo w budżecie na lata 2025–2026 zaproponowano podwyższenie stawki podatku VAT z 15% do 16%, ale ostatecznie zrezygnowano z tego pomysłu z powodu poważnych sporów między Afrykańskim Kongresem Narodowym (ANC), który zgłosił ten środek w celu zwiększenia dochodów publicznych, a Sojuszem Demokratycznym (DA) i innymi partiami mniejszościowymi, które sprzeciwiły się temu rozwiązaniu ze względu na brak konsultacji społecznych oraz presję, jaką wywarłoby to na i tak już nadwyrężone budżety gospodarstw domowych. W rezultacie budżet został przeredagowany. W związku z tym ostateczny budżet na lata 2025–2026 zawiera tylko jeden środek podatkowy, a mianowicie powiązany z inflacją wzrost ogólnego podatku paliwowego, co jest niewystarczające do zlikwidowania średnioterminowej luki budżetowej.

Presja na finanse publiczne zostanie nieco złagodzona dzięki poprawie sytuacji finansowej Eskom od 2023 r. W związku z tym zmieniono ostatnią fazę pakietu redukcji zadłużenia tej spółki. Pierwotnie planowane przejęcie przez państwo w wysokości 70 mld ZAR (3,9 mld USD) zostanie zastąpione kwotą 40 mld ZAR w latach 2025–2026 oraz 10 mld ZAR w latach 2028–2029, co pozwoli na oszczędności w wysokości 20 mld ZAR (1,12 mld USD). Chociaż tendencja w zakresie długu państwowego budzi pewne obawy, a koszty obsługi zadłużenia przewyższają tempo wzrostu gospodarczego, ryzyko nadmiernego zadłużenia pozostaje na tym etapie umiarkowane. Zadłużenie Republiki Południowej Afryki ma zasadniczo charakter krajowy (prawie 80%), jest denominowane w randach i charakteryzuje się wydłużonymi terminami zapadalności, co sprawia, że jest ono mniej podatne na wstrząsy zewnętrzne. To sprawia, że rynek krajowy jest bardziej podatny na ryzyko związane z długiem państwowym, jednak Republika Południowej Afryki nadal może liczyć na duży, dobrze skapitalizowany i rozważnie regulowany sektor bankowy i finansowy.

Sytuacja zewnętrzna będzie się nadal pogarszać

Deficyt na rachunku bieżącym będzie się nadal pogłębiał w 2026 r., głównie z powodu niższej nadwyżki handlowej, ale oczekuje się, że pozostałe składniki pozostaną stosunkowo stabilne. Eksport osłabnie w wyniku niższych cen surowców i potencjalnego wpływu ceł amerykańskich, podczas gdy import wzrośnie z powodu silniejszego popytu krajowego. Chociaż oczekuje się, że wpływy z turystyki pozostaną na solidnym poziomie, deficyt w sektorze usług będzie nadal napędzany przez koszty transportu (głównie frachtu). Deficyt dochodów pierwotnych, który jest głównym czynnikiem przyczyniającym się do deficytu na rachunku bieżącym, pozostanie głęboki w wyniku repatriacji dywidend przez przedsiębiorstwa zagraniczne oraz spłat odsetek od długu prywatnego. Saldo dochodów wtórnych również będzie nadal wykazywać deficyt z powodu odpływu przekazów pieniężnych pracowników zagranicznych do krajów sąsiednich. Biorąc pod uwagę znaczne rynki akcji i obligacji w RPA, finansowanie deficytu na rachunku bieżącym zależy głównie od przepływów kapitału zagranicznego, które pozostaną zmienne w obliczu wysoce niepewnego globalnego otoczenia gospodarczego, szczególnie w przypadku inwestycji portfelowych. Jednak ewentualne usunięcie Republiki Południowej Afryki z „szarej listy” FATF w 2026 r. dzięki postępom w realizacji planu działania mogłoby w perspektywie średnioterminowej wspierać napływ kapitału. Po zauważalnym wzroście w latach 2022–2023 bezpośrednie inwestycje zagraniczne powróciły do niższych poziomów, ale nadal mogą skorzystać na trwających reformach, np. w sektorze transportu lub energii odnawialnej (energia słoneczna, wiatrowa, akumulatory). Ogólnie rzecz biorąc, oznacza to, że rand, który jest w pełni elastyczny i podlega spekulacjom, pozostanie słaby i niestabilny. Rezerwy walutowe powinny pozostać na odpowiednim poziomie, pokrywając około pięciu miesięcy importu.

Przed rządem jedności narodowej (GNU) trudna droga

Sytuacja polityczna w RPA uległa zdecydowanej zmianie po wyborach parlamentarnych w maju 2024 r. Jako spadkobierca zwycięstwa nad apartheidem Afrykański Kongres Narodowy (ANC) pozostaje dominującą siłą polityczną, jednak jego popularność w ostatnich latach systematycznie spadała. Zaufanie wyborców zostało nadszarpnięte przez rekordowe ograniczenia dostaw energii elektrycznej, zniszczoną infrastrukturę, złe zarządzanie sieciami wodociągowymi, wysoki poziom korupcji oraz nominacje oparte na lojalności. Niezadowolenie z powodu złego sprawowania rządów pogłębiła napięta sytuacja społeczna, charakteryzująca się strukturalnie wysokim bezrobociem, ubóstwem, nierównościami i przestępczością. W rezultacie w wyborach parlamentarnych w maju 2024 r. ANC po raz pierwszy od zakończenia apartheidu w 1994 r. utracił bezwzględną większość w parlamencie. W 2024 r. partia ta uzyskała 40,2% głosów, zdobywając 159 z 400 mandatów w Zgromadzeniu Narodowym, w porównaniu z 230 mandatami w 2019 r. Prezydent Cyril Ramaphosa zapewnił sobie jednak reelekcję przez parlament, tworząc rząd koalicyjny – Rząd Jedności Narodowej (GNU) – wraz z Demokratycznym Sojuszem (centrum), Partią Wolności Inkatha (prawica) oraz konserwatywnym Sojuszem Patriotycznym. Rynki pozytywnie zareagowały na ten wynik, ponieważ oczekuje się, że ta centrowa koalicja skoncentruje się na reformach gospodarczych mających na celu stymulację wzrostu i poprawę zarządzania, szczególnie na szczeblu lokalnym. Zaufanie do GNU jednak spada, głównie z powodu wyzwań politycznych i wewnętrznych sporów między ANC a DA w kluczowych kwestiach, takich jak głosowanie nad budżetem. Ponadto w lipcu 2025 r. skandal policyjny, w którym czołowi urzędnicy (w tym członkowie gabinetu) zostali oskarżeni o sabotowanie śledztw w sprawie zabójstw politycznych, zmusił Ramaphosę do zawieszenia ministra spraw wewnętrznych i powołania komisji do zbadania tej sprawy, co jeszcze bardziej pogłębiło niestabilność w koalicji rządzącej. Zatem zdolność rządu jedności narodowej (GNU) do przetrwania do końca kadencji będzie zależała od jego zdolności do przeprowadzenia kluczowych reform, a także od zacieśnienia współpracy i gotowości do kompromisu ze strony ANC i DA, czego na obecnym etapie nie można zagwarantować.

Na arenie międzynarodowej głównym powodem do niepokoju są stosunki dyplomatyczne ze Stanami Zjednoczonymi, które pozostają bardzo napięte. Obecna administracja amerykańska zwiększa presję na RPA z kilku powodów. Po pierwsze, pomoc dla RPA (z wyjątkiem PEPFAR, amerykańskiego globalnego programu walki z HIV/AIDS) została wstrzymana po zarzutach o dyskryminację białej mniejszości afrykanerów, zwłaszcza rolników. Po drugie, oba kraje mają rozbieżne stanowiska w sprawie wojny rosyjsko-ukraińskiej (RPA zawsze zajmowała neutralne stanowisko) oraz konfliktu w Strefie Gazy (RPA wniosła do Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości sprawę o ludobójstwo przeciwko Izraelowi). Po trzecie, bliskie stosunki Republiki Południowej Afryki z Rosją i Chinami, zwłaszcza w sferze wojskowej, pozostają punktem spornym. W rezultacie, pomimo gotowości Republiki Południowej Afryki do złagodzenia napięć i negocjacji w sprawie korzystniejszych stawek celnych, stanowisko administracji amerykańskiej w tych kwestiach skomplikuje wszelkie próby osiągnięcia satysfakcjonującego porozumienia.

Płatności

Do płatności w walutach obcych wykorzystuje się elektroniczne przelewy środków (ETF), w tym płatności SWIFT i przelewy międzynarodowe. Czeki są rzadko stosowane, przestarzałe, kosztowne w przetwarzaniu i podatne na oszustwa. Płatności czekowe podlegają również okresowi rozliczeniowemu wynoszącemu 10 dni roboczych. Większość przedsiębiorstw już z nich nie korzysta. Płatności gotówkowe nadal mają miejsce, ale wiążą się z tymi samymi wadami. Akredytywy są wystawiane między bankami i służą jako gwarancja płatności na rzecz określonej osoby na określonych warunkach, w tym w przypadku importu i eksportu. W większości przypadków wystawiane są akredytywy nieodwołalne oraz potwierdzone akredytywy nieodwołalne. Warunki mogą być uciążliwe i należy je w pełni zrozumieć przed przyjęciem tych akredytyw. Strony mogą czasami zabezpieczyć płatność przy dostawie za pomocą gwarancji bankowej. Środki pieniężne są wpłacane na rachunek bankowy, a bank z kolei wystawia gwarancję płatności po potwierdzeniu dostawy. Ten rodzaj płatności jest stosowany głównie w sprawach dotyczących przeniesienia własności nieruchomości.

Windykacja należności

Faza polubowna

Krajowa ustawa o kredytach stanowi, że wierzyciel musi podjąć próbę skontaktowania się z dłużnikiem telefonicznie przed wystosowaniem formalnego wezwania do zapłaty (określającego zaległe zobowiązanie i wysyłanego pocztą elektroniczną, listem poleconym lub doręczanego osobiście). Po wykonaniu tej czynności strony próbują wynegocjować ugodę w rozsądnym terminie. Ponieważ wierzyciele nie są zobowiązani do akceptowania płatności w ratach, mogą zdecydować się na podjęcie działań prawnych w celu uzyskania pełnej, jednorazowej spłaty. Faza ta jest znacznie mniej kosztowna niż natychmiastowe wszczęcie postępowania sądowego. Faza ta zapewnia również lepszy wgląd w sytuację, co ułatwia przygotowanie się do etapu postępowania sądowego. W zależności od charakteru i wartości roszczenia czasami możliwe jest pominięcie tej fazy i natychmiastowe przejście do postępowania sądowego.

Postępowania sądowe

Wymiar sprawiedliwości i stosowanie prawa w Republice Południowej Afryki leżą w gestii sądów cywilnych i karnych. Sądy powszechne to okręgowe i regionalne sądy pokoju, wydziały prowincjonalne Sądu Najwyższego oraz Sąd Najwyższy Apelacyjny. Trybunał Konstytucyjny jest najwyższym sądem w sprawach konstytucyjnych. Utworzono sądy specjalistyczne dla różnych dziedzin prawa, w tym sądy pracy, sąd ds. roszczeń ziemskich, specjalne sądy ds. podatku dochodowego oraz sąd wyborczy.

Decyzja o tym, czy postępowanie powinno toczyć się przed sądem niższej instancji, czy przed Sądem Najwyższym, zależy od rodzaju i wartości roszczenia. Orzeczenia sądów niższej instancji mogą zostać przekazane do ponownego rozpatrzenia lub zaskarżone w sądach wyższej instancji. Niektóre rodzaje spraw mogą być rozpatrywane wyłącznie przez Sąd Najwyższy, niezależnie od wysokości roszczenia. Co do zasady sąd sprawuje jurysdykcję na podstawie faktu, że pozwany ma miejsce zamieszkania lub siedzibę na obszarze właściwości tego sądu, lub jeśli podstawa powództwa powstała na tym obszarze.

Postępowania przed sądami pokoju i sądami rejonowymi zazwyczaj obejmują proces sądowy (postępowanie powództwowe). Postępowania w sprawie wniosków (na podstawie oświadczenia pod przysięgą) są ograniczone wyłącznie do niektórych spraw. Sąd Najwyższy może prowadzić zarówno postępowania sądowe (powództwowe), jak i postępowania w sprawie wniosków. W postępowaniu sądowym proces rozpoczyna się od wezwania do sądu, a kończy się etapem rozprawy, podczas której świadkowie składają zeznania. W przypadku postępowania w sprawie wniosku (ruchu sądowego) sprawa zostanie rozstrzygnięta wyłącznie na podstawie dokumentów pisemnych i, co do zasady, nie dopuszcza się dowodów z zeznań ustnych. Dowody są przedstawiane w oświadczeniach pisemnych i nie mogą być podważane w drodze przesłuchania krzyżowego. Chociaż postępowania w sprawie wniosków były zazwyczaj szybsze i tańsze niż postępowania sądowe, obecnie koszty rozpatrywania wniosków mogą okazać się wyższe niż w przypadku postępowań sądowych. Gdy sąd rozpatruje wniosek, w którym wyraźnie widać, że między stronami istnieje istotny spór co do faktów, przekazuje sprawę do rozpatrzenia w trybie postępowania sądowego.

Alternatywą dla postępowania sądowego jest skierowanie sporu lub roszczenia do arbitrażu, choć niewiele stron jest skłonnych zgodzić się na poniesienie wymaganych kosztów. Arbitraż może przebiegać szybciej niż postępowanie sądowe, a koszty postępowania są dzielone równo między strony. Spory lub orzeczenia wydane podczas postępowania arbitrażowego mogą zostać zweryfikowane na drodze wniosku skierowanego do sądu. Orzeczenia arbitrażowe mogą zostać przekształcone w orzeczenie sądowe na wniosek, w celu ich wykonania.

0

0

0

Egzekucja orzeczenia sądowego

Sąd Najwyższy zajmuje się w szerokim zakresie egzekucją z majątku, zarówno ruchomego, jak i nieruchomego. Regulamin sądu przewiduje zajęcie i sprzedaż majątku w celu zaspokojenia wyroku wydanego w sprawie długu.

Wyroki zagraniczne są wykonywane w Republice Południowej Afryki w drodze postępowania w sprawie wyroku tymczasowego. Nie podlegają one bezpośredniemu wykonaniu. Sądy, które wydały wyrok, musiały posiadać niezbędną jurysdykcję do rozpatrzenia sprawy, zgodnie z zasadami uznanymi przez prawo Republiki Południowej Afryki w zakresie jurysdykcji sądów zagranicznych.

Postępowanie upadłościowe

POSTĘPOWANIE W SPRAWIE UKŁADU Z WIERZYCIELAMI

Ugoda może zostać zainicjowana na mocy uchwały zarządu lub z polecenia likwidatora. Mogą oni zaproponować ugodę wszystkim wierzycielom lub określonej grupie wierzycieli i muszą powiadomić Komisję ds. Spółek i Własności Intelektualnej (CIPC) o tej propozycji. W celu nadzorowania procesu wyznacza się syndyka. Propozycja musi zostać zatwierdzona przez większość co najmniej 75% wartościowo odpowiednich wierzycieli lub pełnomocników obecnych na zgromadzeniu. Jeśli propozycja zostanie przyjęta, można ją przedłożyć sądowi do zatwierdzenia. Po zatwierdzeniu postanowienie musi zostać złożone przez spółkę w CIPC w ciągu pięciu dni.

RATOWANIE PRZED UPADŁOŚCIĄ

Celem ratowania przedsiębiorstwa jest umożliwienie spółkom znajdującym się w trudnej sytuacji finansowej restrukturyzacji i reorganizacji w celu uniknięcia niewypłacalności. Proces ratowania przedsiębiorstwa wszczyna się na mocy uchwały zarządu spółki, przyjętej zwykłą większością głosów. Nadzór i kontrolę sprawuje specjalista ds. ratowania przedsiębiorstw, wyznaczony przez spółkę i posiadający licencję CIPC. Postępowanie kończy się, gdy: sąd uchyli uchwałę lub postanowienie, które wszczęło postępowanie; sąd przekształci postępowanie naprawcze w postępowanie likwidacyjne; specjalista złoży zawiadomienie o zakończeniu postępowania naprawczego; plan naprawczy zostanie odrzucony; lub plan naprawczy zostanie przyjęty i złożone zostanie zawiadomienie o jego znacznej realizacji.

LIKWIDACJA

Postępowanie likwidacyjne spółki rozpoczyna się na podstawie postanowienia sądu wydanego na wniosek dowolnej osoby i na podstawach określonych w ustawie o spółkach z 2008 r., wniosku o dobrowolną likwidację lub wniosku o likwidację złożonego do sądu przez akcjonariuszy, wierzycieli lub samą spółkę (gdy spółka jest niewypłacalna). W celu likwidacji spółki wyznacza się likwidatora. Likwidator gromadzi wszystkie składniki majątku i wierzytelności przysługujące spółce, sprzedaje je i rozdziela uzyskane środki między wierzycieli. Niezbędne jest, aby wierzyciel zgłosił swoją wierzytelność likwidatorowi, niezależnie od tego, czy posiada wyrok sądowy, czy postanowienie sądowe. Po rozdzieleniu wszystkich wpływów likwidator składa ostateczne sprawozdanie z likwidacji i podziału majątku oraz dokonuje wszelkich płatności w nim określonych. Następnie likwidator powiadamia Master of the High Court o zakończeniu zarządzania masą likwidacyjną.

Ostatnia aktualizacja: lipiec 2025 r.