Mozambik

Powolne ożywienie gospodarcze napędzane inwestycjami, po okresie spadku spowodowanym niepokojami politycznymi

Aktywność gospodarcza stopniowo nabiera tempa po gwałtownym spadku w czwartym kwartale 2024 r., spowodowanym niepokojami politycznymi i społecznymi, oraz po niejednoznacznym początku 2025 r. Oczekuje się, że udział sektora wydobywczego (15% PKB w 2024 r.) ponownie wzrośnie, napędzany kilkoma zapowiedziami zapowiadającymi znaczące inwestycje. Na początku kwietnia 2025 r. rząd zatwierdził plan rozwoju firmy ENI dotyczący projektu Coral Norte FLNG, mającego na celu budowę drugiej platformy pływającej, będącej repliką pierwszej (Coral South). W perspektywie krótkoterminowej wzrost przychodów z LNG będzie nadal ograniczony przez osiągnięcie maksymalnej zdolności produkcyjnej projektu Coral South. Wzrost inwestycji pobudzi również wznowienie projektu Mozambique LNG (Strefa 1) firmy TotalEnergies. Pod koniec marca amerykański bank EXIM Bank odblokował zamrożone kredyty o wartości 4,7 mld USD, co ułatwi oczekiwane ożywienie w połowie 2025 r. Spółka zwróciła się o zniesienie klauzuli siły wyższej, obowiązującej od czasu ataków dżihadystów w 2021 r. Ponadto spodziewany jest wzrost produkcji górniczej (grafit, rubiny, wapień, węgiel kamienny). W szczególności oczekuje się ożywienia produkcji grafitu po niskich poziomach z 2024 r., które były konsekwencją zawieszenia działalności w dwóch głównych kopalniach. Przewiduje się, że kopalnia Balama wznowi produkcję do końca czerwca, po zamknięciu w lipcu 2024 r., spowodowanym początkowo niekorzystną sytuacją rynkową, a następnie pogłębionym przez blokadę terenu przez lokalne społeczności. Tymczasem chińska firma DH Mining Development Limited zainwestowała 30 mln USD w wydobycie grafitu w kopalni Muichi, a rozpoczęcie działalności zaplanowano na 5 maja. Niemniej jednak na generowane przychody nadal będzie wpływać utrzymująca się nadprodukcja w Chinach oraz presja na spadek cen.

Pozytywny wpływ powinien mieć również wzrost w sektorze pozagórniczym. Sektor rolniczy (14% PKB) skorzysta na rozszerzeniu areału gruntów ornych (+6%), inwestycjach w nowe obszary upraw komercyjnych oraz wzroście liczby rodzin mających dostęp do środków produkcji, zgodnie z zapowiedziami prezydenta. Skutki zmian klimatu będą nadal stanowić istotne ryzyko spadku koniunktury, ale prognoza neutralnego zjawiska ENSO na rok 2025 jest korzystna. Oczekuje się poprawy dostaw energii elektrycznej wraz z uruchomieniem elektrowni cieplnej Temane w 2026 r. oraz poprawą rezerw hydroelektrycznych w elektrowni Cahora Bassa (80% krajowej produkcji). Planowane są również znaczne inwestycje w przepustowość portów, w szczególności 165 mln USD na rozbudowę terminalu kontenerowego w porcie w Maputo, realizowaną pod kierownictwem grupy DP World ze Zjednoczonych Emiratów Arabskich.

Pomimo zakłóceń w łańcuchu dostaw i wyższych cen żywności spowodowanych protestami inflacja pozostała na niskim poziomie. Bank Mozambiku był w stanie kontynuować politykę łagodzenia polityki pieniężnej, rozpoczętą w styczniu 2024 r., i w marcu 2025 r. ponownie obniżył swoją podstawową stopę procentową do 11,75%. Utrzymanie tej tendencji spadkowej, w połączeniu z obniżeniem pod koniec stycznia wymogów dotyczących rezerw obowiązkowych od depozytów w walucie lokalnej, powinno pobudzić podaż kredytów i inwestycje produkcyjne, choć przeszkodą pozostaje brak bezpieczeństwa w prowincji Cabo Delgado.

Osłabienie zdolności do obsługi długu krajowego

W 2024 r. recesja gospodarcza w ostatnim kwartale spowodowała znaczne odchylenie od planu budżetowego, co doprowadziło do szacowanego deficytu w wysokości 3% PKB i w konsekwencji do pewnych cięć wydatków. Po opóźnieniu związanym ze zmianą rządu budżet na 2025 r. został zatwierdzony na początku maja. Bardziej stabilna sytuacja krajowa powinna pozwolić na normalizację dochodów do szacowanego poziomu 5,3 mld USD. Poprzez poszerzenie podstawy opodatkowania podatkiem VAT, reformę podatku dochodowego od osób fizycznych oraz cyfryzację poboru podatków rząd dąży do osiągnięcia dochodów podatkowych na poziomie 25% PKB (obecnie 21%). Dodatkowym czynnikiem będą podatki od wydobycia i produkcji ropy naftowej, szacowane na 102 mln EUR, z czego 10% zostanie przeznaczone na wsparcie społeczności lokalnych i rozwój gospodarczy prowincji. Redukcja wydatków (-5,3% w porównaniu z rokiem 2024) świadczy o zaangażowaniu w konsolidację fiskalną. Jednak budżet będzie nadal ograniczany przez wydatki na wynagrodzenia w sektorze publicznym (13,3% PKB) oraz odsetki od długu (4,1%), które będą nadal wypierać niezbędne wydatki na infrastrukturę i programy społeczne. Niemniej jednak zostaną przyjęte środki stymulujące gospodarkę, w szczególności w celu wsparcia przedsiębiorstw dotkniętych cyklonami i napięciami po wyborach. Deficyt budżetowy zostanie sfinansowany z dotacji i pożyczek zagranicznych, zwłaszcza od Banku Światowego i Chin, a także poprzez emisję obligacji krajowych. Ponadto w połowie kwietnia 2025 r. władze Mozambiku i MFW uzgodniły przedterminowe zakończenie programu Extended Credit Facility podpisanego w 2022 r. i rozpoczęły rozmowy w celu zawarcia nowej umowy.

Krajowy dług publiczny gwałtownie wzrósł w ostatnich latach, osiągając 39% całkowitego zadłużenia, w wyniku wycofania się z międzynarodowych rynków finansowych na tle skandalu związanego z ukrytym długiem, nazwanego „obligacjami Tuna”. Niemniej jednak prawie połowa długu będzie musiała zostać refinansowana w ciągu roku. W marcu 2025 r. rząd został zmuszony do wymiany obligacji o wartości 54 mln USD, których termin zapadalności dobiegał końca, na nowe pięcioletnie obligacje o niższym oprocentowaniu – operacja ta była podobna do pierwszej zamiany długu przeprowadzonej w 2024 r. Kolejne konwersje planowane są na maj i wrzesień 2025 r., a także na 2026 r. Restrukturyzacje te zostały jednak odebrane przez agencje ratingowe jako oznaka „technicznego niewykonania zobowiązań”, co ilustruje ograniczoną zdolność kraju do zarządzania terminami zapadalności. Ponadto wysoki udział długu publicznego w aktywach banków (40%) będzie nadal ograniczał dostęp sektora prywatnego do kredytów. MFW i Bank Światowy oceniają ryzyko związane z długiem zagranicznym i ogólnym jako wysokie. Oczekuje się jednak, że wskaźnik zadłużenia zagranicznego (61%) będzie nadal spadał. Spłaty pozostaną na umiarkowanym poziomie, chociaż w 2023 r. kraj rozpoczął spłatę wyższych odsetek od euroobligacji, których termin zapadalności przypada na 2031 r. Rachunek bieżący pozostanie w 2025 r. na wysokim poziomie deficytu, co wynika z pogorszenia salda rachunku towarów i usług spowodowanego wyższym importem sprzętu i usług związanych z górnictwem. Nieznaczny wzrost eksportu pomoże złagodzić ten wpływ. Przychody pozostaną jednak podatne na wahania popytu ze strony kluczowych partnerów handlowych (Indii, Chin, RPA) w obliczu skutków gospodarczych amerykańskich ceł. Deficyt dochodów pierwotnych, na który wpływa repatriacja zagranicznych zysków przedsiębiorstw, zostanie częściowo zrównoważony przez przekazy pieniężne emigrantów. Import związany z projektami LNG zostanie w całości pokryty z inwestycji w ramach rachunku finansowego, co ograniczy jego wpływ na rezerwy walutowe, które według prognoz rządu w 2025 r. powinny wystarczyć na 4,7 miesiąca.

Po kontrowersyjnych wyborach niepokoje społeczne mogą utorować drogę do reform

W wyborach parlamentarnych, które odbyły się 9 października 2024 r., zwyciężył Daniel Chapo, kandydat Frontu Wyzwolenia Mozambiku (Frelimo), sprawującego władzę od czasu uzyskania niepodległości, uzyskując 65% głosów. Partia ta zdobyła również większość w parlamencie oraz wszystkie stanowiska gubernatorów prowincji. Jednak w okresie między wyborami a zaprzysiężeniem Chapo 15 stycznia 2025 r. kraj wstrząsnęły powszechne protesty społeczne. Protesty były podsycane przez kandydata opozycji, Venancio Mondlane z Optymistycznej Partii na rzecz Rozwoju Mozambiku (Podemos), który potępił masowe oszustwa wyborcze. Mobilizacja przerodziła się również w szerszy sprzeciw wobec Frelimo oraz systemu politycznego i gospodarczego, a zwłaszcza wobec wysokiego poziomu nierówności dochodów. Odnotowano ponad 300 ofiar śmiertelnych i 3 000 rannych wśród ludności cywilnej. Niepokoje ustały po interwencji sił bezpieczeństwa, ale w całym kraju nadal występowały ogniska buntu. Na początku kwietnia 2025 r. parlament zatwierdził projekt ustawy mającej na celu nawiązanie inkluzywnego dialogu narodowego i promowanie pojednania politycznego. Projekt ustawy, będący wynikiem porozumienia zawartego 5 marca między Chapo a przywódcami trzech partii opozycyjnych – z wyłączeniem Mondlane’a, który zerwał stosunki z Podemos – przewiduje reformę konstytucyjną, ograniczenie uprawnień prezydenta, reformę administracji publicznej, depolityzację instytucji oraz głębszą decentralizację.

Sytuacja bezpieczeństwa w północnej prowincji Cabo Delgado pozostanie niestabilna. Od 2017 r. region ten jest areną dżihadystycznego powstania prowadzonego przez grupę powiązaną z Państwem Islamskim. Nowa administracja uzna walkę z terroryzmem za priorytet, wspierana przez oddziały rwandyjskie, ale bez sił Wspólnoty Rozwoju Afryki Południowej (SADC), które wycofały się w lipcu 2024 r., choć oczekuje się, że część oddziałów południowoafrykańskich pozostanie na miejscu. Poprawa warunków bezpieczeństwa będzie utrudniona z powodu braku koordynacji między różnymi siłami oraz ich ograniczonych możliwości. Ponadto priorytetem pozostanie zabezpieczenie terenu projektu LNG w Strefie 1, zwłaszcza jeśli prace budowlane zostaną wznowione w 2025 r.

Protekcjonistyczne stanowisko rządu Stanów Zjednoczonych, największego darczyńcy tego kraju w 2024 r., będzie miało negatywny wpływ na Mozambik w 2025 r. W szczególności zawieszenie programów pomocowych finansowanych przez Amerykańską Agencję ds. Rozwoju Międzynarodowego (USAID), których wartość szacuje się na prawie 600 mln USD, osłabi sektory zdrowia i edukacji. Tymczasem siły zbrojne Mozambiku i Rwandy będą nadal korzystać ze wsparcia Unii Europejskiej, która przedłużyła okres trwania swojej misji pomocowej (wcześniej misji doradczej) do 30 czerwca 2026 r. W listopadzie ubiegłego roku UE potwierdziła przyznanie dodatkowej pomocy w wysokości 20 mln euro na wsparcie rwandyjskiej interwencji wojskowej w Cabo Delgado. Na poziomie regionalnym integracja kraju umacnia się dzięki podpisaniu w maju umów dotyczących rozwoju korytarza energetycznego z Zambią oraz zacieśnienia współpracy z Zimbabwe w zakresie produkcji, dostaw i transportu energii elektrycznej.

Ostatnia aktualizacja: maj 2025 r.