Madagaskar

Wojsko przejmuje władzę, budząc niepokój wśród międzynarodowych obserwatorów

Madagaskar wstrząsnęła fala protestów, która rozpoczęła się 25 września 2025 r. w Antananarywie i kilku innych miastach. Początkowo ruch „Gen Z Madagascar”, złożony głównie z młodych ludzi, protestował przeciwko powtarzającym się przerwom w dostawach wody i prądu. Niepokoje szybko przybrały bezprecedensową skalę, ujawniając głębsze niezadowolenie związane z korupcją, utrzymującym się ubóstwem oraz koncentracją bogactwa w rękach wąskiej elity. Pomimo dymisji rządu przez prezydenta Andry'ego Rajoelinę, który został ponownie wybrany w listopadzie 2023 r., oraz mianowania nowego premiera, protesty trwały nadal w atmosferze brutalnych represji. 12 października do ruchu dołączyła cała armia madagaskarska pod przewodnictwem Capsat (Korpus Personelu Administracyjnego i Technicznego oraz Służb Armii). Jednostka ta, która już wcześniej odegrała kluczową rolę w dojściu Rajoeliny do władzy w 2009 r., tym razem doprowadziła do jego odejścia, zmuszając Francję do zorganizowania jego ewakuacji. 14 października armia oficjalnie przejęła władzę, co obalony prezydent uznał za zamach stanu. Powołano Tymczasową Radę Obrony Narodowej, w skład której weszli oficerowie. Najwyższy Sąd Konstytucyjny zatwierdził ten proces i mianował pułkownika Michaela Randrianirinę, szefa Capsat, na stanowisko tymczasowego prezydenta, pomimo rozwiązania wszystkich kluczowych instytucji z wyjątkiem Zgromadzenia Narodowego. Nowe wojskowe kierownictwo zobowiązało się do zorganizowania referendum konstytucyjnego oraz wyborów powszechnych do października 2027 roku. Na razie przejęcie władzy przez armię wydaje się cieszyć szerokim poparciem społeczeństwa.

Przejęcie władzy przez madagaskarską armię wywołało silną reakcję na arenie międzynarodowej. Unia Afrykańska (UA) stanowczo potępiła zamach stanu, zawiesiła członkostwo Madagaskaru we wszystkich swoich organach i zażądała szybkiego przywrócenia porządku konstytucyjnego. Wezwała do utworzenia cywilnego rządu przejściowego oraz zorganizowania wolnych i uczciwych wyborów. ONZ również potępiła przejęcie władzy przez wojsko. Natomiast Południowoafrykańska Wspólnota Rozwoju (SADC) przyjęła bardziej pojednawcze podejście, ogłaszając, że jej Rada Starszych oraz Grupa Referencyjna ds. Mediacji będą pełnić rolę mediatorów. Francja wyraziła zaniepokojenie przejęciem władzy przez wojsko i wezwała je do przestrzegania zasad demokracji i praworządności. Rola Francji w ewakuacji prezydenta Rajoeliny ponownie rozbudziła tlącą się niechęć wobec byłej potęgi kolonialnej. W tym kontekście nie należy oczekiwać znaczących postępów w sporze francusko-malgaskim dotyczącym Îles Éparses, położonych w Kanale Mozambickim. Terytoria te, administrowane przez Francję w ramach Francuskich Terytoriów Południowych i Antarktycznych (TAAF), są przedmiotem roszczeń Madagaskaru od momentu uzyskania przez ten kraj niepodległości w 1960 r.

Chiny i Indie pozostaną ważnymi partnerami ze względu na ich udział w imporcie Madagaskaru (odpowiednio 24,7% i 5,5% w 2024 r.). Pekin, który we wrześniu 2024 r. podniósł swoje stosunki dwustronne do rangi kompleksowego partnerstwa strategicznego, dąży do wzmocnienia swoich wpływów politycznych. Oczekuje się, że ta dynamika skłoni New Delhi do zintensyfikowania działań dyplomatycznych i handlowych w obliczu rosnącej rywalizacji między tymi dwoma azjatyckimi mocarstwami na kontynencie afrykańskim.

Wzrost gospodarczy skorygowany w dół w obliczu niepewności

Zwiększona niestabilność polityczna, niepewność co do sprawowania rządów oraz tempa transformacji będą miały negatywny wpływ na inwestycje, a w konsekwencji na wzrost gospodarczy w latach 2025 i 2026. Pod koniec 2025 r. zamieszki i grabieże związane z protestami spowodowały znaczne straty gospodarcze, a także utratę kilku tysięcy miejsc pracy. Sektor turystyczny również ucierpiał poważnie, odnotowując falę odwołanych rezerwacji. Te zakłócenia pogłębiły strajki, które sparaliżowały działalność gospodarczą, oraz słaba produkcja rolna, w tym wyjątkowo słabe zbiory ryżu spowodowane niedostateczną ilością opadów. Nieznaczne ożywienie wzrostu gospodarczego, początkowo przewidywane na rok 2026 i wspierane przez inwestycje publiczne w infrastrukturę oraz inwestycje prywatne w sektorach górnictwa, turystyki i telekomunikacji, wydaje się obecnie zagrożone.

W zakresie handlu Madagaskar będzie musiał zmierzyć się ze skutkami wprowadzenia przez Stany Zjednoczone nowych 15-procentowych ceł na swoje produkty, a także z wygaśnięciem programu AGOA (African Growth and Opportunity Act). Próby negocjacji podjęte przez poprzednią administrację zakończyły się niepowodzeniem. Stany Zjednoczone, które w 2024 r. były drugim co do wielkości rynkiem eksportowym tego kraju (stanowiącym 17,7% całkowitego eksportu), są kluczowym odbiorcą madagaskarskiej odzieży i wanilii (stanowiących odpowiednio 55% i 17% eksportu do USA). Jednak w przypadku tekstyliów Madagaskar dąży do zmniejszenia swojej zależności od rynku amerykańskiego poprzez wykorzystanie Afrykańskiej Strefy Wolnego Handlu (AfCFTA) oraz nawiązywanie partnerstw gospodarczych z krajami afrykańskimi i zachodnimi, Zjednoczonymi Emiratami Arabskimi oraz innymi rynkami wschodzącymi.

Oczekuje się, że w 2025 r. inflacja pozostanie na wysokim poziomie, napędzana rosnącymi cenami importowymi, kosztami żywności – co jest konsekwencją słabych zbiorów ryżu – a także cenami energii elektrycznej i paliw, na które wpływ mają niedobory podaży. W odpowiedzi na to Bank Centralny Madagaskaru (BFM) podniósł w maju 2025 r. swoją podstawową stopę procentową o 150 punktów bazowych do poziomu 12%. Przewiduje się, że do końca 2025 r. nastąpią kolejne podwyżki. W 2026 r. spodziewane jest niewielkie złagodzenie polityki pieniężnej dzięki lepszym zbiorom ryżu i niższym cenom ropy, jednak w obliczu utrzymującej się inflacji polityka pieniężna prawdopodobnie pozostanie restrykcyjna.

Konsolidacja fiskalna pod znakiem zapytania z powodu zmiany reżimu

Oczekuje się, że deficyt budżetowy pogłębi się w 2025 r., a następnie nieznacznie się zmniejszy w 2026 r. Wzrost wydatków będzie wynikał z inwestycji publicznych oraz nadzwyczajnych środków w sektorze energetycznym, co częściowo zniweluje wysiłki na rzecz konsolidacji fiskalnej (reforma systemu emerytalnego i nowy mechanizm ustalania cen paliw). Jednak dotacje maleją w związku z niższymi światowymi cenami ropy oraz transferami na rzecz Jirama, państwowego przedsiębiorstwa energetyczno-wodociągowego (które na koniec 2024 r. odnotowało zaległości w płatnościach wobec prywatnych dostawców w wysokości 2 785 mld ariary, czyli 621 mln USD, nie uwzględniając powtarzających się strat operacyjnych) powinny się zmniejszyć dzięki planowi naprawczemu tej spółki. Jednocześnie dochody publiczne wzrosną dzięki nowemu podatkowi od transakcji mobilnych, większemu eksportowi wanilii od 2026 r. oraz reformom podatkowym wspieranym przez MFW (podatek od dochodów rolniczych, wyższy VAT na paliwa, akcyza na wyroby tytoniowe).

Niemniej jednak, biorąc pod uwagę niedawne zawirowania polityczne, prognozy dotyczące wzrostu gospodarczego i dochodów mogą zostać skorygowane w dół, co doprowadzi do wyższego niż oczekiwano deficytu budżetowego, który będzie miał negatywny wpływ na konsolidację fiskalną i obsługę długu. Michaël Randrianirina, nowy szef państwa, ogłosił jednak politykę oszczędności budżetowych mającą na celu ograniczenie wydatków publicznych do niezbędnych potrzeb ludności. Niestabilność polityczna może również ograniczyć dostęp Madagaskaru do finansowania zewnętrznego, zwłaszcza ze strony oficjalnych darczyńców. Ponadto zawieszenie pomocy USAID w styczniu 2025 r. — która w latach 2022–2024 wyniosła 690 mln USD i była przeznaczona głównie na pomoc nadzwyczajną, opiekę zdrowotną oraz wsparcie budżetowe — będzie miało znaczący wpływ na finanse publiczne. Mimo to oczekuje się, że deficyt będzie nadal finansowany przede wszystkim z pożyczek zewnętrznych, w większości na warunkach preferencyjnych. Prognozuje się, że w latach 2025 i 2026 wskaźnik długu publicznego do PKB wzrośnie, jednak ryzyko niewypłacalności będzie umiarkowane dzięki w dużej mierze preferencyjnemu charakterowi zadłużenia.

W 2025 r. oczekuje się pogłębienia deficytu na rachunku bieżącym w wyniku wzrostu deficytu handlowego. Eksport wanilii, goździków i produktów górniczych spada, hamowany przez nadpodaż i słaby popyt światowy. Wydaje się jednak, że eksport odzieży nadal rośnie pomimo ceł nakładanych przez Stany Zjednoczone. Jednocześnie import ryżu gwałtownie wzrósł, ponad dwukrotnie w pierwszej połowie 2025 r. W 2026 r. deficyt na rachunku bieżącym pozostanie wysoki ze względu na strukturalną zależność od importu, ale może się nieznacznie zmniejszyć dzięki odbiciu przychodów z eksportu wanilii oraz spadkowi importu, spowodowanemu lepszymi zbiorami rolnymi i niższymi światowymi cenami ropy naftowej.

Ostatnia aktualizacja: październik 2025 r.