Czarnogóra

Wzrost gospodarczy trwale wspierany przez turystykę

Oczekuje się, że w 2025 r. tempo wzrostu nieco spowolni, ale nadal będzie wspierane przez silny popyt krajowy i dobrą koniunkturę w turystyce. Konsumpcja prywatna, stanowiąca 72% PKB, nadal odgrywa kluczową rolę, choć traci na dynamice pod wpływem rosnącej inflacji (3,4% w kwietniu 2025 r.), napędzanej przede wszystkim przez ceny żywności i mieszkaniowe. Niemniej jednak siła nabywcza gospodarstw domowych została wzmocniona dzięki inicjatywie „Europe Now 2”, która weszła w życie w październiku 2024 r. i podniosła płacę minimalną z 450 EUR do 700 EUR, jednocześnie obniżając składki na ubezpieczenie społeczne. Turystyka, kluczowy sektor stanowiący 25% PKB, nadal wnosi znaczący wkład w aktywność gospodarczą, a liczba przyjazdów turystów zagranicznych utrzymuje się powyżej poziomu sprzed pandemii (+12% w 2024 r. w porównaniu z 2019 r.). Wzrost ten jednak spowalnia (+1% w latach 2023–2024) i jest hamowany przez ograniczenia infrastrukturalne oraz ograniczenia przepustowości, a także niedobory siły roboczej, pomimo strukturalnie wysokiej (10% w marcu 2025 r.), choć malejącej, stopy bezrobocia. Realizowanych jest kilka projektów mających na celu utrzymanie tendencji w turystyce, w tym rozbudowa prestiżowego portu Porto Montenegro oraz trwająca rozbudowa kompleksu mariny Lustica Bay.

Jednocześnie inwestycje publiczne pozostają kluczowym czynnikiem wzrostu, zwłaszcza w zakresie infrastruktury i energii odnawialnej, i są przedmiotem międzynarodowego finansowania. Na przykład budowa odcinka Mateševo – Andrijevica (22 km o wartości 600 mln EUR) autostrady łączącej Bar (na wybrzeżu Adriatyku) z Boljare (na granicy z Serbią) korzysta z pożyczki w wysokości 200 mln EUR przyznanej przez EBRD w marcu 2025 r., uzupełnionej kwotą 200 mln EUR od Komisji Europejskiej. Kraj ten nadal przyciąga również bezpośrednie inwestycje zagraniczne, głównie w sektorze nieruchomości (60% całkowitych bezpośrednich inwestycji zagranicznych), skoncentrowane w nadmorskich obszarach Kotoru, Budvy i Tivatu, ze szczególnym naciskiem na segmenty mieszkaniowy i turystyczny. Chociaż sektory przemysłowe są nadal słabo reprezentowane, a bezpośrednie inwestycje zagraniczne w sektorze bankowym spadły o ponad 13% w 2024 r., integracja kraju z jednolitym obszarem płatności w euro (SEPA) w listopadzie 2024 r. sprawi, że stanie się on jeszcze bardziej atrakcyjny dla kapitału europejskiego. Wreszcie złagodzenie polityki pieniężnej przez EBC w połączeniu z fiskalnymi środkami stymulacyjnymi powinno sprzyjać stopniowemu ożywieniu inwestycji ze strony lokalnych przedsiębiorstw i gospodarstw domowych.

Podwójny deficyt będzie nadal pod presją

W 2024 r. deficyt budżetowy gwałtownie wzrósł pod wpływem znacznego wzrostu wydatków mających na celu wsparcie koniunktury. Utrzymanie tego kursu fiskalnego pogłębi deficyt w 2025 r., przy wzroście transferów socjalnych, utrzymanych inwestycjach publicznych i niższych obowiązkowych obciążeniach pracy. Tendencja wzrostowa długu publicznego ma się utrzymać, przy znacznych potrzebach w zakresie (re)finansowania. Dług publiczny jest w 90% długiem zewnętrznym i denominowany głównie w euro, przy czym 45% stanowi euroobligacje, a 17% – pożyczka z chińskiego Eximbanku na sfinansowanie budowy pierwszego odcinka autostrady między Barem a granicą z Serbią.

W wymiarze zewnętrznym rachunek bieżący w 2025 r. pozostanie na wysokim poziomie deficytu. Deficyt ten jest napędzany przez utrzymujący się wzrost importu, wynikający z łącznego wpływu rosnących płac, które stymulują popyt na towary importowane, oraz zwiększonego zapotrzebowania na energię elektryczną związanego z zamknięciem elektrowni węglowej w Pljevlji (odpowiadającej za 40% produkcji energii elektrycznej) od kwietnia 2025 r. na okres co najmniej siedmiu miesięcy. Eksport jest ograniczony, a baza produkcyjna jest niezróżnicowana i skoncentrowana na kilku produktach (aluminium, drewno, rudy) oraz rynkach (głównie europejskich). Niedawna podwyżka ceł o 10% nałożona przez Stany Zjednoczone nie będzie miała bezpośredniego wpływu na kraj, ale może wywołać skutki pośrednie u jego głównych partnerów handlowych (Serbia, Słowenia, Włochy i Niemcy). Nadwyżka w bilansie usług, wynikająca głównie z turystyki, tylko w połowie rekompensuje deficyt w handlu towarami, pozostawiając duży strukturalny deficyt na rachunku bieżącym. W sektorze publicznym jest on finansowany z euroobligacji, pożyczek wielostronnych (EBOR, Bank Światowy, EBI) oraz dwustronnego finansowania europejskiego. W sektorze prywatnym głównym źródłem finansowania są bezpośrednie inwestycje zagraniczne (BIZ), natomiast zadłużenie zagraniczne banków czarnogórskich i sektora niefinansowego (około 57% całkowitego zadłużenia zagranicznego) nie rośnie już.

Większa, ale niestabilna większość

Od października 2023 r. Czarnogórą rządzi niejednolita koalicja pod przewodnictwem centrystycznej, proeuropejskiej partii „Europe Now!” (PES), z Milojko Spajiciem na stanowisku premiera. Po zmianach w składzie rządu w lipcu 2024 r. koalicja rozszerzyła się o Nową Demokrację Serbską (NSD), Ludową Partię Demokratyczną (DPP) oraz Partię Bośniacką (BS), co zapewniło jej rozszerzoną większość liczącą 49 mandatów z 81 w parlamencie, wzmocnioną umowami o poparciu parlamentarnym zawartymi z mniejszymi partiami. Rząd dysponuje zatem większością dwóch trzecich, ale pozostaje podatny na wewnętrzne napięcia ze względu na głębokie różnice ideologiczne między jego członkami, zwłaszcza między partiami proeuropejskimi (takimi jak PES) a ugrupowaniami proserbskimi i prorosyjskimi (NSD, DPP). Przegrupowanie rządowe skomplikowało również sprawowanie rządów, zwiększając liczbę ministrów do ponad 30 i podnosząc ryzyko impasu. Obecna sytuacja wskazuje, że obecny rząd zostanie prawdopodobnie rozwiązany przed wyborami parlamentarnymi zaplanowanymi na czerwiec 2027 r. Opozycja, zdominowana przez Demokratyczną Partię Socjalistów (DPS), prowadzi w sondażach od połowy 2024 r., ale również miałaby trudności z utworzeniem spójnej większości, gdyby doszła do władzy.

Na płaszczyźnie instytucjonalnej rząd nadal spotyka się z krytyką dotyczącą efektywności, czego przykładem jest kontrowersyjne postępowanie w sprawie masowej strzelaniny (12 ofiar śmiertelnych) w Cetinje i Bajice w styczniu 2025 r., co wywołało wezwania do dymisji wysokich urzędników, jednak bezskutecznie. Krytyka ta nakłada się na wątpliwości dotyczące sposobu sprawowania rządów, dodatkowo uwydatnione przez przyspieszone zatwierdzenie przez parlament umowy z inwestorem ze Zjednoczonych Emiratów Arabskich w sprawie zagospodarowania dzikiego odcinka wybrzeża na cele turystyczne, co budzi obawy co do zgodności z europejskimi standardami w zakresie zamówień publicznych i ochrony środowiska. Ponadto głosowanie nad budżetem na rok 2025 było możliwe dopiero w lutym, po opóźnieniach spowodowanych impasem w sprawie mianowania sędziów do Trybunału Konstytucyjnego. Pomimo tych przeszkód premier Spajić utrzymuje ambitną linię proeuropejską, dążąc do członkostwa do 2028 r. Czarnogóra (wraz z Albanią) pozostaje najbardziej zaawansowanym krajem Bałkanów Zachodnich w procesie integracji z UE, ale tempo jej postępów zależy od wewnętrznej stabilności politycznej. Obecność partii nacjonalistycznych i sekciarskich w koalicji budzi wątpliwości co do kontynuacji reform. Może to ograniczyć pole manewru tego kraju w sprawach dyplomatycznych. Kraj ten nadal dostosowuje się do europejskich sankcji wobec Rosji, utrzymując jednocześnie bliskie stosunki z Serbią i wpływowym Serbskim Kościołem Prawosławnym, co może ograniczyć jego swobodę działania w kwestiach dyplomatycznych i społecznych.

Ostatnia aktualizacja: czerwiec 2025 r.