Białoruś

Dynamiczny wzrost gospodarczy w 2024 r. powinien ulec spowolnieniu w 2025 r.

Wzrost gospodarczy w 2024 r. pozostanie solidny, po czym w 2025 r. ulegnie spowolnieniu, choć dane gospodarcze dotyczące Białorusi są skąpe i niewiarygodne. W 2024 r. konsumpcja, stanowiąca główną pozycję PKB (73% PKB w 2023 r.), a zwłaszcza konsumpcja gospodarstw domowych, która stanowi prawie połowę PKB, była wspierana przez znaczny wzrost płac realnych (o 13,3% rok do roku w okresie od stycznia do lipca 2024 r., po 11% w 2023 r.), szczególnie w sektorze publicznym, który nadal odgrywa dominującą rolę. Konsumpcja gospodarstw domowych powinna ulec spowolnieniu w 2025 r. w związku z mniejszym wzrostem płac nominalnych. Nakłady brutto na środki trwałe (24% w 2023 r.) powinny pozostać na stabilnym poziomie. Większość inwestycji w środki trwałe będzie nadal realizowana przez sektor prywatny, w tym spółki publiczne, w których udział państwa wynosi mniej niż 50% (52% w 2023 r.), a tuż za nim plasuje się sektor publiczny (42%), przy czym pozostała część pochodzi z bezpośrednich inwestycji zagranicznych, głównie z Rosji. Podział na sektor publiczny i prywatny pozostanie stosunkowo stabilny, podczas gdy udział bezpośrednich inwestycji zagranicznych będzie nadal spadał (4,5% w 2023 r. w porównaniu z 9,2% w 2019 r.). Handel będzie miał ujemny wpływ na wzrost gospodarczy, zarówno z powodu niższego popytu ze strony Rosji – zdecydowanie największego partnera handlowego kraju – jak i z powodu utrzymujących się sankcji ze strony Unii Europejskiej, która wcześniej była drugim co do wielkości partnerem handlowym kraju i na którą przypadało 20% handlu towarowego w 2021 r.

Oczekuje się, że inflacja pozostanie stosunkowo stabilna dzięki utrzymującej się od października 2022 r. rządowej kontroli cen wobec producentów, importerów i detalistów. W ramach tego mechanizmu producenci przemysłowi mogą podnosić ceny wyłącznie z przyczyn ekonomicznych, a decyzja ta wymaga zatwierdzenia przez wyższy organ. Marże importerów i detalistów podlegają ograniczeniom. Mimo to inflacja pozostaje wysoka z powodu ograniczeń importowych i wąskich gardeł w lokalnej produkcji. Narodowy Bank Republiki Białorusi (NBRB) utrzymuje swoją podstawową stopę procentową na niezmienionym poziomie 9,5% od czerwca 2023 r. Ma on na celu ograniczenie dolaryzacji (na koniec lipca 2024 r. 48% depozytów bankowych i 24% kredytów było denominowanych w walutach obcych) poprzez zwiększenie wymogów dotyczących rezerw walutowych banków. Operacja ta okazuje się trudna, biorąc pod uwagę ryzyko związane z rublem białoruskim oraz niechęć banków zagranicznych do utrzymywania tej waluty.

Konta publiczne i zewnętrzne pod wpływem Rosji i sankcji

Oczekuje się, że saldo rachunku bieżącego nieznacznie się poprawi w 2024 r., po czym ponownie ulegnie pogorszeniu w 2025 r. z powodu osłabienia rubla białoruskiego, będącego odzwierciedleniem słabości rubla rosyjskiego, co negatywnie wpływa na handel z Rosją. W odpowiedzi na sankcje UE i USA handel Białorusi został w znacznym stopniu przekierowany w stronę Rosji, która wcześniej była jej głównym partnerem handlowym. Spowolnienie rosyjskiej gospodarki może pogłębić deficyt handlowy Białorusi. Chociaż przewiduje się, że saldo handlu usługami pozostanie dodatnie, zagraża mu zakaz handlu tranzytowego, zwłaszcza handlu kolejowego między Chinami a Europą. Kraj ten ponosi również największe konsekwencje sankcji UE, w szczególności zakazu wjazdu białoruskich przewoźników drogowych na terytorium UE oraz zakazu świadczenia usług informatycznych. Te dwa sektory stanowiły dwie trzecie salda usług (odpowiednio 43% i 29% w 2021 r.), a UE była wcześniej głównym partnerem handlowym Białorusi w zakresie usług (31% w 2021 r.). Do tego dochodzi efekt wyjazdu pracowników sektora IT za granicę (szacowany na 50% od 2022 r.), a tendencja ta będzie się utrzymywać. Saldo dochodów pierwotnych będzie miało ujemny wpływ na saldo rachunku bieżącego ze względu na spadek dochodów pracowników transgranicznych w związku z pogorszeniem stosunków z krajami sąsiednimi, zwłaszcza z Polską. Negatywny wpływ będą miały również niższe przekazy pieniężne od emigrantów, zwłaszcza z Rosji.

Z pomocą Rosji Białoruś wprowadziła plan zastąpienia zachodniego importu w celu złagodzenia problemów z dostawami spowodowanych sankcjami poprzez stymulowanie produkcji krajowej. Rosja udziela pomocy w postaci pożyczek państwowych o oprocentowaniu niższym od stopy inflacji; we wrześniu 2022 r. zatwierdzono wstępne finansowanie w wysokości 1,7 mld USD. Trwają dalsze negocjacje dwustronne, ponieważ Białoruś stara się o dodatkowe środki na ten program. Do tej pory realizowanych jest 20 projektów, a siedem kolejnych znajduje się nadal w fazie negocjacji. W 2024 r. zatwierdzono plany dotyczące wspólnego rynku energii, które mogą wejść w życie w styczniu 2025 r. Białoruś prawdopodobnie będzie mogła eksportować nadwyżki energii elektrycznej do Rosji.

Rząd prognozuje zmniejszenie deficytu budżetowego w 2024 r., które będzie kontynuowane w 2025 r. Oczekuje się, że dochody podatkowe wzrosną o 32%. Wzrost ten wynika z reform podatkowych, które weszły w życie w styczniu 2024 r., w szczególności z podwyższenia stawki podatku od zysków przedsiębiorstw do 25%, gdy zyski te przekraczają 25 mln BYN (poprzednio 20%), oraz podwyższenia stawki podatku dochodowego od osób fizycznych do 25% dla dochodów przekraczających 200 000 BYN, co zastąpiło dotychczasową jednolitą stawkę 13%. Jednak te podwyżki podatków nie wystarczą, by przekształcić deficyt w nadwyżkę budżetową. Wydatki wzrosną o prawie 14% w wyniku zwiększenia nakładów na cele socjalne. Wynagrodzenia w sektorze publicznym mają wzrosnąć o 14,7%, a ponadto spodziewane są podwyżki świadczeń socjalnych i emerytur. Wzrosną również wydatki na obronność. Ponadto wysoka inflacja i spadające dochody z ropy naftowej będą stanowić poważne obciążenie dla gospodarki: nie tylko wprowadzono zakaz eksportu produktów rafinowanych do UE, ale eksport do Rosji odbywa się po niższych cenach.

Reżim, który nie chce ustąpić, i kontrowersyjna rola w wojnie na Ukrainie

Ponowny wybór w sierpniu 2020 r. prezydenta Aleksandra Łukaszenki, sprawującego władzę od 1994 r., wywołał masowe demonstracje w związku z zarzutami o brak wolności wyborów, manipulacje wyborcze i masowe oszustwa wyborcze. Gwałtowna reakcja władz wobec demonstrantów i przeciwników politycznych oraz wywołanie kryzysu migracyjnego z wykorzystaniem granic z Polską, Litwy i Łotwy w celu przepuszczenia przez ten kraj migrantów z Afganistanu, Syrii i Iraku, skłoniły UE, USA, Wielką Brytanię i Kanadę do nałożenia kilku serii sankcji, z których ostatnia, w sierpniu 2024 r., objęła 28 kolejnych osób odpowiedzialnych za represje wewnętrzne i łamanie praw człowieka na Białorusi.

Oprócz sankcji skierowanych konkretnie przeciwko reżimowi stosowane są również inne sankcje w odpowiedzi na białoruskie wsparcie dla rosyjskiej inwazji na Ukrainę, ponieważ Rosja była w stanie wykorzystać terytorium Białorusi do rozpoczęcia swojej początkowej ofensywy. Sankcje te dotykają również osoby fizyczne oraz kilka obszarów gospodarki, takich jak system bankowy (wykluczenie pięciu białoruskich banków z systemu SWIFT, zakaz transakcji z NBRB), a także ograniczają handel dwustronny. W wyniku tych sankcji Białoruś zacieśniła swoje powiązania handlowe z Rosją, ale także z krajami Azji Środkowej, zwłaszcza z Kirgistanem i Kazachstanem, aby je obejść. Białoruś nadal wspiera sąsiednią Rosję w jej wojnie przeciwko Ukrainie. Chociaż jej armia nie walczy na terytorium Ukrainy, Białoruś jest bezpośrednio zaangażowana, czy to poprzez wsparcie logistyczne, czy też stacjonowanie rosyjskich żołnierzy na swoim terytorium. Jednak w połowie lutego 2023 r. Łukaszenko oświadczył, że zmobilizuje swoje siły zbrojne jedynie w przypadku bezpośredniego ataku Ukrainy na naród białoruski. W sierpniu 2024 r. oświadczył, że Rosja i Ukraina powinny negocjować zakończenie konfliktu, aby zapobiec jego rozprzestrzenieniu się na Białoruś.

Wybory parlamentarne w lutym 2024 r. umocniły pozycję rządzącego reżimu. Po raz pierwszy zwolennicy prezydenta Aleksandra Łukaszenki startowali jako partia „Biała Ruś” – wcześniej stowarzyszenie poparcia – a nie jako kandydaci niezależni, jak miało to miejsce w poprzednich wyborach. Partia zdobyła 51 ze 110 mandatów w Izbie Reprezentantów, a pozostałe przypadły innym partiom prorządowym i kandydatom niezależnym. Wybory samorządowe również przyniosły sukces partii prezydenckiej (3 234 radnych gminnych spośród 12 000 zdobyło mandaty). Wybory prezydenckie zaplanowane na 2025 r. powinny zakończyć się reelekcją Łukaszenki na siódmą kadencję.

Ostatnia aktualizacja: wrzesień 2024 r.